|
|
|
|
|
Badem:
(Echte Mandel / Amandie / Almond tree)
Mart ve Nisan ayları arasında beyaz veya
pembe renkli çiçekler açan, 5-12 m yüksekliğinde
bir ağaç. Birçok çeşitleri varsa da, tıbbi
bakımdan ikisi mühimdir: Amygdalus communis
varyete dulcis (tatlı badem), Amygdalus communis
varyete amara (acı badem). Tohumun lezzeti
birincisinde tatlı, ikincisinde ise acıdır.
Yaprakları saplı, parlak, yeşil renkli,
kenarları dişlidir. Çiçekleri yaprakların
gelişmesinden önce açar ve kısa saplıdır. Çanak
yaprakları yeşilimsi sari renkli üçgen seklinde,
5 birleşik parçalı, taç yaprakları beyaz veya
pembe renkli 5 serbest parçalıdır. Meyveleri
oval şekilli, yeşil tüylü genellikle bir, bazen
iki tohumludur.
Kullanıldığı
yerler: Acı ve tatlı badem tohumlarından tazyik
usulü ile yağ elde edilir. Badem tohumlarında
yağ, albüminli maddeler, E vitamini; sekerler ve
emulsin isimli enzim vardır. Acı badem tohumları
uçucu yağ taşırlar ve ayrıca siyanogenetik bir
glikoz olan amygdalin maddesi ihtiva ederler.
Acı bademin uçucu yağı, iyi bir koku ve tat
giderici (balık yağına ilave edilir) ve hafif
bir dezenfektandır. Badem tohumları, badem
şurubu hazırlanmasında kullanılır. Çocuklar için
iyi bir müshildir. Kremlerin terkibine girer.
Meyve kabuğu halk arasında boğaz ağrılarına
karsı
kullanılmaktadır.
Baldıran:
(Aguotu / Conium maculatum / Ciques / Hemlock)
Nemli yerlerde yetişen, 1-2 metre
boyunda zehirli bir bitkidir. Gövdesi kalındır.
Saplarının alt kısmi erguvani renktedir.
Yaprakları büyük, çiçekleri yayvan ve küçüktür.
Ev ilaçlarında
kullanılmaz.
Kullanıldığı yerler:
Tıpta, özellikle dişçilik alanında kullanılır.
Ağrı kesici, spazm giderici ve siyatik, tetanoz
ile epilepsi hastalıklarının tedavisinde
kullanılır.
Baldırıkara:
(Venushaar / Frauenhaar / Capillaire /
Maidenhair)
Rutubetli ve serin yerlerde,
akarsu kenarlarında, kuyu duvarlarında ve mağara
ağızlarında tesadüf edilen 20-40 cm
yüksekliğinde otsu bir bitki. Venüssaçi da
denilmektedir. Yaprakları uzun, ince, parlak,
siyah veya kırmızımtrak-siyah saplıdır. Yaprak
parçaları açık yeşil renkli ve böbrek seklinde
olup, uç tarafları loplara
ayrılmıştır.
Türkiye’de yetiştiği
yerler: Marmara bölgesi, Karadeniz, Ege, Akdeniz
bölgelerinde
yetişir.
Kullanıldığı yerler:
Bitkinin kullanılan kısımları yapraklarıdır.
Yapraklar bütün yaz esnasında toplanır, taze
olarak veya gölgede kurutulduktan sonra
kullanılır. Tıpta çok eskiden beri yumuşatıcı ve
balgam söktürücü özelliğinden dolayı öksürük ve
bronşitlerde kullanılır. Baldırıkara şurubu da
yapılır. Şurup, balgam söktürücü olarak
faydalıdır. Kabız edici etkisi de
vardır.
Ballıbaba: (Lamium /
Lamier / Dead-nettle / Laminum)
Ballıbabagiller familyasından mor
çiçekli, pembe, krem veya beyaz renkli bir
bitki. Memleketimizde 27 türü tespit edilmiştir.
Çoğu türleri, Bati ve Güney Anadolu’da
yaygındır. Bunun yanında diğer bölgelerde de yer
yer rastlanmaktadır. En çok bilinen ve
kullanılan türleri şunlardır:
Beyaz
ballıbaba (Lamium album): Türkiye'de yetiştiği
yerler: Trabzon civarı, Bayburt (Kop Dağı),
Erzurum, Bingöl dağları ve Rize’dir. Mayıs,
eylül ayları arasında beyaz renkli çiçekler
açan, 20-30 cm boyunda, çok senelik bir
bitkidir. Çitler, koru kenarları ve rutubetli
yerlerde, ekseriya ısırgan otları ile beraber
bulunur. Gövdeleri dört köseli, dik, tüylü ve
içi bostur. Yaprakları saplı ve tüylüdür.
Çiçekleri tüplü ve iki dudaklıdır. Üst dudak
miğfer seklinde, alt dudak üç
lopludur.
Sarı ballıbaba (Lamium
galeobdolon): Çiçekleri sarı renktedir. İstanbul
ve çevresinde bulunur.
Benekli
ballıbaba (Lamium maculatun): Çiçekleri kırmızı
renkli, yapraklar beyaz ve siyah beneklidir.
Kastamonu (Gavurdağı)da
bulunur.
Kırmızı ballıbaba
(Lamium purpureum): 10-30 cm boyunda otsu bir
bitkidir. Çiçekleri pembe renkli ve küçüktür.
Kabız ve yaraları iyi edici özellikleri vardır.
Nezleye karşı iyi gelir. Memleketimizde çok
yayılmıştır.
Kullanıldığı yerler:
Bitkinin kullanılan kısımları çiçekleri ve
çiçekli dallarıdır. Çiçekler açılmaya
başladıkları esnada toplanır ve gölgede
kurutulur. Hafif kabız ve kan kesici özelliği
vardır. İdrar yolları hastalıklarında da
kullanılmaktadır. Bütün ballıbaba çiçeklerinden
Anadolu’da aynı şekilde istifade
edilmektedir
Bamya:(Okra / Ocker
/ Bamia / Gombo / Bamias / Okra / Gumbo)
Mutedil iklimlerde yıllık, sıcak
iklimlerde ise, bir kaç defa yetiştirilebilen,
boyu 1-2 metreye kadar uzayan, yaprakları asma
yaprağına benzeyen, meyvesi beş bölmeli,
tohumları yuvarlak ve yeşilimtrak gri renkte bir
sebze.
Türkiye’de yetiştiği
yerler: Memleketimizde sebze olarak hemen her
yerde yetiştirilmektedir. Akdeniz çevresi, en
müsait ve önemli yetişme bölgesidir. Türkiye’nin
Erzurum, Kars gibi soğuk ve yüksek yerleri
hariç, hemen her yerinde yetiştirilebilmektedir.
En çok Akdeniz ve Ege bölgesindeki ovalar ile
Amasya’da ziraatı yapılır. Memleketimizde,
Sultani, Amasya ve Balıkesir bamya çeşitleri
tanınmıştır.
Kullanıldığı yerler:
Faydalı bir sebzedir. Yas veya kuru olarak sarf
edilir. Konserveleri de yapılır. Meyveleri
müsilajlıdır. Kabızlık tedavisi ve barsakların
düzenli çalışması için
faydalıdır
Banotu:(Bilsenkraut /
Jusquame / Herbane / Konca / Bangootu
/Hyoscyamus niger) Yumuşak tüylü, otsu bir
bitki. Gavurhaşhaşı adıyla da anılmaktadır.
Yaprakları yumuşak, saplı veya sapsızdır.
Çiçekleri sapsız veya kısa saplıdır. Taç
yaprakları alt tarafta tüp seklinde, üst tarafta
biraz eğri olarak genişlemiş ve yayılmış olup,
tepede beş lopludur. Meyve çok tohumlu ve bir
kapakla açılıp tohumlarını saçan bir kapsüldür.
Memleketimizde altı banotu türü
bilinmekle beraber, bu türlerden yalnız
Hyoscyamus niger (Siyah banotu) ile H.muticus
(Mısır banotu) tedavi sahasında
kullanılmaktadır. Mısır banotu memleketimizde
Malatya civarında bulunmaktadır. Bilhassa
alkaloit endüstrisi için önemlidir. Siyah banotu
hemen bütün Anadolu ve Trakya’da bulunur. Tıbbi
maksatlar için kullanılır.
Hyoscyamus
niger (Siyah banotu): Mayıs-eylül ayları
arasında sarımsı renkli çiçekler açan, 30-80 cm
boylarında, 2 senelik, otsu ve özel kokulu bir
bitkidir. Gövdeleri dik, basit veya dallanmış ve
yapışkan tüylüdür. Yaprakları, donuk yeşil
renkli, kenarları girintilidir. Çiçekler çok
kısa saplıdır. Çanak yaprakları tüp seklinde,
üzeri damarlıdır. Taç yaprakları huni seklinde,
beş parçalı, kirli sarı renkli ve mor
damarlıdır. Meyveleri çanak yapraklar tarafından
sarılan, kapak ile açılan bir kapsüldür. Bu
kapsül içinde gri esmer renkli, oval veya böbrek
şeklinde, üzerinde küçük çukurcuklar bulunan çok
miktarda tohum
bulunur.
Türkiye’de yetiştiği
yerler: Memleketimizde altı türü vardır.Hemen
hemen her tarafta, tarla ve yol kenarlarında
tesadüf edilir.
Kullanıldığı
yerler: Bitkinin kullanılan kısmi; yaprakları,
kökü ve tohumlarıdır. Yapraklar, bitki çiçekli
iken toplanır ve kurutulur. Tohumlar tamamen
olgunlaştıktan sonra alınır, güneşte veya daha
iyisi 40-50 derecelik fırınlarda kurutulur.
Yaprak, tohum ve bilhassa köklerde alkaloitler
bulunmaktadır. Kuvvetli bir uyuşturucu ve ağrı
kesicidir. Bazı müshillerin tesir edebilmesini
kolaylaştırır. Çeşitli merhemlerin terkibinde
kullanılmaktadır. Bilmeden kullanıldığında sık
zehirlenmelere sebeb olan bir
bitkidir.
Behmen: (Kavzakökü /
Centaurea behen / Parsnip / Panais)
Turpa benzer otsu bir bitkidir. 20 Ocak
ile 20 Şubat arasında çiçek açar. Çiçeğinin
rengine göre, Kızılbehmen ve Akbehmen adlarında
iki türü vardır.
Kullanıldığı
yerler: Basur memelerinden doğan şikayetleri
giderir.
Bergamot:
(Bergamot Orange / Bergamote / Bergamot / Citrus
Bergamia)
Ortalama 4 m boyunda bir ağaç.
Esas vatani Bati Hindistan’dır. Yaprakları uzun
ve koyu yeşildir. Çiçekleri beyaz renkli ve
küçük olup, meyveleri küre veya armut biçiminde,
5-7 cm çapında etli kısmi ekşi lezzetli, kabuk
kısmi limon sarısı renklidir. Eskiden Antalya
bölgesinde geniş çapta yetiştirilmekteydi.
Zamanla bu bölgede Bergamot’un yerini diğer
turunçgiller aldı. Bununla beraber halen Antalya
civarında bu tür az miktarda bulunmakta ve
meyvelerinden reçel yapılmaktadır. Bergamot
esansının sanayideki önemi sebebiyle yer tekrar
yetiştirilmeye
başlanmıştır.
Türkiye’de
yetiştiği yerler: Antalya
bölgesi.
Kullanıldığı yerler:
Meyve kabuklarından sıkma usulü ile Bergamot
esansı elde edilmektedir. Yeşilimtrak sarı
renkli, hoş kokulu ve acı lezzetli bir sıvıdır.
Parfümeri (ıtriyat) sanayinde kullanılmaktadır.
Usaresinden kalsiyum nitrat ve sitrik asit elde
edilir. Koku vermesi için bazen çaylara da
karıştırılır. Ayrıca çeşitli yörelerimizde
reçeli yapılarak kışın
yenilir.
Biberiye:
(Rosmarin / Romarin / Rosemary / Kusdili otu /
Rosmarinus officinalis)
Bütün ilkbahar
ve yaz boyunca soluk-mavi renkli çiçekler açan,
1-2 m yüksekliğinde, kışın yapraklarını dökmeyen
bir bitki. Gövdeleri dik ve çok dallıdır.
Yaprakları mızrak gibi, etli ve yeşil renklidir.
Çiçekleri dalların uçlarında, yaprakların
tabanlarında bulunur. Meyveleri esmer renkli ve
fındıksıdır. Kuşdili olarak da
bilinir.
Türkiye’de yetiştiği
yerler: İstanbul, Ege ve Akdeniz bölgelerinde
bahçelerde süs bitkisi olarak
yetiştirilir.
Kullandığı yerler:
Yaprakları ile bundan elde edilen yağı
kullanılır. Yaprakları ve çiçekli dallar yaz
mevsiminde toplanır ve açık havada kurutulur.
Yapraklar ve çiçeklerinden uçucu yağ, tanen, acı
maddeler, organik asitler ve glikozit elde
edilir. Mide ve barsak uyarıcısı, idrar
söktürücü ve safra artırıcı etkisi vardır. Uçucu
yağ, uyarıcı olarak haricen kullanılır. Birçok
preparatların terkibine girer. Ayrıca
hazımsızlığı gideridir. Çarpıntıları keser.
Yarım baş ağrılarını (migren) keser. İdrar ve
adet söktürür.
Böğürtlen:
(Brombeerstrauch, Brombeere, Mure sauvage,
muron, Ing. Bramble, blackberry)
Haziran-eylül ayları arasında, beyazımsı
veya pembemsi renkli çiçekler açan, yüksek
boylu, çok senelik, dikenli ve çalı görünümünde
bir bitki. Ekilmemiş yerlerde, çit, yol ve
hendek kenarlarında çok bulunur. Gövdeleri
silindir şekilli, içi dolu, odunlu ve dikenli
dallar, önce dik, sonra aşağı doğru kıvrık.
Yapraklar saplı, kenarları dişli, alt yüzeyleri
tüylüdür. Yaprak sapında, uçları geriye doğru
kıvrık dikenler bulunur. Çiçekler dalların
ucunda toplanmıştır. Meyve; birçok kısmi,
meyvelerin bir araya gelmesiyle meydana gelmiş
küre biçiminde bir birleşik meyvedir. Rengi önce
yeşil, sonra kırmızı ve daha sonra olgunlukta
siyahımtraktır.
Türkiye'de
yetiştiği yerler: Marmara bölgesi-Bati Anadolu
ve Dogu Karadeniz.
Kullanıldığı
yerler: Kullanılan kısımları yaprakları ve çiçek
tomurcuklarıdır. Yapraklar bitki çiçek açmadan
toplanır ve gölgede kurutulur. Yapraklarda tanen
ve organik asitler ihtiva eder. Hafif kabız
edici özelliği olmakla beraber; diş etleri,
bademcik ve boğaz iltihaplarında, ishal ve
basurda kullanılmaktadır. Böğürtlenin 70 kadar
türü vardır. Türkiye'nin çeşitli bölgelerinde
yetişen türlerine Rubus tomentosus, R. discolor
misal verilebilir.
| | | |
|
|
|
